kultura sećanja – Istorija u pokretu http://www.starosajmiste.info/blog starosajmiste.info - blog Tue, 12 Sep 2017 15:40:45 +0000 en-US hourly 1 Sporni zakon o Starom sajmištu http://www.starosajmiste.info/blog/sporni-zakon-o-starom-sajmistu/ Tue, 14 Feb 2017 11:24:55 +0000 http://www.starosajmiste.info/blog/?p=3789 U decembru 2016. godine je objavljena vest da je u pripremi zakon kojim će prostor nekadašnjeg nacističkog logora Sajmište u Beogradu biti trajno zaštićen, tako što će na njemu biti izgrađen spomen kompleks posvećen žrtvama genocida, okupacije i ratnih zločina. U pitanju je Zakon o Ustanovi spomen-žrtve, čiji je predlog Vlada Republike Srbije nedavno podnela na razmatranje i usvajanje republičkom parlamentu. Predlog je već podržan od strane predsednika Tomislava Nikolića. Prenosimo članak Jovana Bajforda povodom predloga zakona o Ustanovi Spomen žrtve, objavljen 11.2.2017. na portalu Peščanik. Continue reading ]]> Prenosimo članak Jovana Bajforda povodom predloga zakona o Ustanovi Spomen žrtve, objavljen 11.2.2017. na portalu Peščanik.

U decembru 2016. godine je objavljena vest da je u pripremi zakon kojim će prostor nekadašnjeg nacističkog logora Sajmište u Beogradu biti trajno zaštićen, tako što će na njemu biti izgrađen spomen kompleks posvećen žrtvama genocida, okupacije i ratnih zločina. U pitanju je Zakon o Ustanovi spomen-žrtve, čiji je predlog Vlada Republike Srbije nedavno podnela na razmatranje i usvajanje republičkom parlamentu. Predlog je već podržan od strane predsednika Tomislava Nikolića.

U javnosti je ovaj zakon predstavljen kao značajan događaj, kao „prvi korak ka obeležavanju poslednjeg neobeleženog velikog logora u Evropi“ i najava kraja dugogodišnjeg nemarnog odnosa prema ovom istorijski važnom mestu stradanja.

Međutim, sam predlog zakona koji će se uskoro naći u parlamentu ostavlja malo prostora za optimizam i nadu da će najveći logor u okupiranoj Srbiji zaista konačno dobiti dostojno spomen obeležje. Naime, Ustanova spomen-žrtve kakva je zamišljena ovim zakonom predstavlja kontinuitet sa spornom politikom sećanja na Sajmište, onom koja je obeležila poslednjih sedam decenija, a sam tekst zakona sadrži brojne problematične, ideološki obojene interpretacije istorije ovog mesta i njegove simbolike.

Pre nego što se osvrnem na sporna mesta u predlogu zakona, ukazujem i na jedan njegov pozitivan aspekat. Novim republičkim zakonom Sajmište se proglašava za „prostorno kulturno-istorijsku celinu“ i „područje posebne namene“, što treba da osujeti planove onih koji su poslednjih decenija u Sajmištu videli pre svega ekskluzivnu lokaciju, mesto za „strane investicije“ i „komercijalne sadržaje“. Međutim, problem Sajmišta nikada nije bio samo uređenje njegovog fizičkog prostora, nego pre svega to šta na tom mestu treba da bude glavni objekat sećanja. U onome „šta“ leže glavne mane predloga novog zakona na koje zelim da ukažem.

Prvo, u zakonu se Sajmište pominje isključivo kao lokalitet na kome će se nalaziti Ustanova spomen-žrtve. Sajmište, navodi se u Članu 1, mesto je koje zbog svog „značenja uzvišene tragike“ među Srbima, Jevrejima i Romima predstavlja adekvatan prostor za „ispunjavanje trajnog pamćenja i spomena pravednih i herojskih žrtava genocida, okupatorskog terora i ratnih zločina“. Nigde u zakonu ne piše da će memorijalna ustanova koja se gradi na autentičnom mestu stradanja biti posvećena pre svega istoriji logora koji se tamo nalazio i njegovim žrtvama, što je ustaljena praksa širom Evrope. Umesto toga, Sajmištu je namenjeno da bude memorijalno mesto opšteg karaktera, gde će se obeležavati istorijski događaji koji nemaju neposredne veze sa logorom koji se tamo nalazio. Indikativno je i to da se Sajmište ne spominje u nazivu memorijalnog kompleksa, već on nosi generični naziv „spomen-žrtva“.

Drugo, u Članu 1 predloga zakona lokalitet na kome će se nalaziti Ustanova spomen-žrtve opisan je kao mesto „na kojem je u Drugom svetskom ratu, na teritoriji tadašnje Nezavisne Države Hrvatske bio koncentracioni logor za Srbe, Jevreje i Rome“. Ovaj opis je neprecizan i krajnje tendenciozan. Tačno je da se Sajmište formalno nalazilo na teritoriji NDH koja se prostirala do leve obale Save u Beogradu, ali je sporazumom između nemačke komande u Beogradu i Pavelićeve vlade u Zagrebu Sajmište bilo stavljeno pod kontrolu nacističkog bezbednosnog aparata. Dakle, Sajmište je sve vreme (čak i na samom kraju rata, kada su upravu logora privremeno preuzele ustaše) bilo nacistički logor i deo Srbije pod direktnom okupacijom Nemačke. Predlogom zakona, međutim, sugeriše se da je to bio ustaški logor.

Ne verujem da su autori zakona svesno propustili da pomenu da je Sajmište bilo nacistički logor, niti tvrdim da su namerno pokušali da ga u potpunosti „pripišu“ NDH. Sva je prilika da je u pitanju previd koji će, nadam se, biti ispravljen. Pa ipak, potenciranje suštinski irelevantne činjenice da je Sajmište bilo na teritoriji NDH (pa makar i kao nacistički logor) ima svoju istoriju i jasne političke konotacije. Još krajem osamdesetih, Milan Bulajić, inicijator i prvi direktor Muzeja žrtava genocida, insistirao je na ovom podatku i plasirao ga u javnosti da bi uspostavio simboličku vezu između logora Sajmište i stradanja Srba u NDH i na taj način opravdao svoje nastojanje da baš na Sajmištu kao reprezentativnoj lokaciji bude memorijalni centar posvećen pre svega stradanju Srba. Činjenica da se Sajmište ponovo karakteriše kao logor „na teritoriji tadašnje Nezavisne Države Hrvatske“ ukazuje na to da je ova ideološka matrica još uvek aktuelna, ali i nagoveštava da će i Ustanova spomen-žrtve biti fokusirana pre svega na događaje u NDH.

Osim toga, opis Sajmišta kao logora „za Srbe, Jevreje i Rome“ bez bilo kakve kvalifikacije je takođe problematičan. Iako većina žrtava logora Sajmište jesu bili Srbi, ovakva formulacija prenebregava činjenicu da je Sajmište uspostavljeno kao Judenlager, to jest da su jedino Jevreji bili žrtve sistematskog uništenja u gasnom kamionu. U nacrtu zakona, osobenost sudbine Jevreja na Sajmištu ničim nije naznačena, niti je ukazano na značaj koji ovaj logor zauzima u istoriji Holokausta. Kako tvrdi američki istoričar Kristofer Brauning, ubijanje Jevreja na Sajmištu predstavljalo je „začeće“ šireg plana po kome bi evropski Jevreji bili uništeni i „nagovestilo efikasnost i rutinsku hladnokrvnost“ koja će tek narednih godina biti usavršena u nacističkim logorima smrti. Prema tome, zakon koji prema svojoj preambuli oličava brigu srpskog društva za žrtve Holokausta, formulisan je na način koji upravo prenebregava status Holokausta kao posebnog istorijskog događaja i jedinstvenog primera ljudskog stradanja.

Treće, u Članu 2 Predloga zakona definišu se pojmovi genocid, Holokaust i porajmos (genocid nad Romima), i posebno „genocid nad srpskim narodom“, koji su, kako se navodi, „izvršili Nezavisna Država Hrvatska, kao i Nemačka i njeni saveznici i pomagači, a posebno albanski kolaboracionisti na Kosovu i Metohiji za vreme Drugog svetskog rata u periodu od 1941. do 1945. godine na prostoru okupirane Kraljevine Jugoslavije“. Da je u NDH počinjen genocid nad srpskim narodom nije sporno, ali jeste tvrdnja da se nemački zločini nad srpskim stanovništvom u okupiranoj Srbiji, ili zločini albanskih kolaboracionista, takođe mogu na taj način okarakterisati. Mere odmazde koje je nemački okupator sprovodio u Srbiji nisu imale karakteristike genocida, te se ovakvom konstatacijom još jednom marginalizuje specificnost sudbine Jevreja koji su u okupiranoj Srbiji bili jedine žrtve genocida. Isticanje zločina na Kosovu i „posebne“ uloge albanskih kolaboracionista u genocidu je naročito sporno, jer ovi zločini ne samo da nemaju nikakve veze sa Sajmištem, već predstavljaju pokušaj da se Kosovo, kao večiti motiv srpskog nacionalističkog diskursa, uvrsti i u sećanje na Drugi svetski rat. Time se Sajmište direktno instrumentalizuje za potrebe aktuelne politike.

Konačno, Član 3 predloga zakona definiše strukturu Ustanove, koja će se sastojati od „postojećeg Muzeja žrtava genocida“, „muzeja holokausta (sic)“ i „muzeja porajmosa“, s tim da će poslednja dva imati „odgovarajuću autonomiju“ u okviru institucije. Ovakva struktura se nigde ne spominje u delu zakona posvećenog upravljanju muzejom (članovi 9-15). Nigde nije naznačeno kako će predstavnici „autonomnih“ muzeja biti zastupljeni u upravnom odboru, ko ce njima rukovoditi ili kako će im biti dodeljivana budžetska sredstva. Nije precizirano ni u čemu će se sastojati „autonomija“ iz Člana 3, niti zašto je ona potrebna, kao ni to da li će Muzej žrtava genocida nastaviti da funkcioniše u okviru Ustanove spomen-žrtve, ili će on osnivanjem Ustanove prestati da postoji. Činjenica da je deo zakona o upravljanju Ustanovom spomen-žrtve doslovce prepisan iz Zakona o osnivanju Muzeja žrtava genocida iz 1992. godine ukazuje na to da nova institucija nije ništa drugo nego novo ime za Muzej žrtava genocida, s dodatkom dva delimično „autonomna“ ogranka.

Uzevši u obzir do sada pomenuto, nameće se utisak da osnivanjem Ustanove spomen-žrtve, umesto mesta sećanja na stradale u logoru Sajmište Srbija dobija „srpski Jad Vašem“, onakav kakvim su ga krajem osamdesetih godina zamislili i osmislili Milan Bulajić i Klara Mandić, a 1992. ih zdušno podržali Miloševićev režim i Vojislav Šešelj. Ustanova spomen-žrtve baviće se, kako stvari stoje, prvenstveno genocidom nad srpskim narodom u NDH, Srbiji i na Kosovu, dok će muzeji posvećeni jevrejskim i romskim žrtvama biti prostorno i tematski izdvojeni. Time će biti institucionalizovana u Srbiji višedecenijska praksa da se Holokaust marginalizuje i posmatra isključivo kao deo istorije jevrejske zajednice, a ne kao neotuđivi deo istorije Srbije. Srbija, naravno, ima pravo na svoj Jad Vašem, ali ne na Sajmištu, mestu koje ima svoju jedinstvenu istoriju i tragičnu prošlost. Žrtvama Holokausta ubijenim u gasnom kamionu u proleće 1942. preti izopštenje iz istorije ovog mesta, koje će biti ustupljeno srpskim žrtvama kao glavnom objektu sećanja.

Sve ovo sam predvideo još pre pet godina i u zaključku knjige Staro sajmište: Mesto sećanja, zaborava i sporenja napisao da će oni koji budu odlučivali o sudbini Sajmišta najverovatnije nastaviti u pravcu zacrtanom u prošlosti, i umesto da kreiraju novu kulturu sećanja, zasnovanu na činenicama vezanim za žrtve logora Sajmište, pokušati da među postojećim, problematičnim interpretacijama pronađu najmanji zajednički imenitelj, a Holokaust ostave na margini kolektivnog sećanja. Izvesno je, dakle, da osnivanjem Ustanove spomen-žrtve Sajmište, umesto dostojnog spomen obeležja, dobija samo trajni podsetnik na ranije propuste i dokaz da sporna politika sećanja iz osamdesetih i devedesetih jos uvek definiše odnos prema prošlosti.

Jovan Byford, http://pescanik.net/sporni-zakon-o-starom-sajmistu/, 11.02.2017.

]]>
Remembrance in Transition. The Sajmište Concentration Camp in the Official Politics of Memory of Yugoslavia and Serbia http://www.starosajmiste.info/blog/remembrance-in-transition-the-sajmiste-concentration-camp-in-the-official-politics-of-memory-of-yugoslavia-and-serbia/ Wed, 09 Dec 2015 19:04:20 +0000 http://www.starosajmiste.info/blog/?p=3712 Immediately after World War II, volunteer brigades moved into the abandoned buildings of the Old Fair Ground, that had served as one of the most important concentration camps in Serbia under German occupation. Initiatives to establish a memorial site and exhibition like the kind set up in 1969 in Banjica, the other big camp in Belgrade, have all been fruitless. How can it be that all attempts to create an appropriate place of collective memory at this Holocaust site that was also the site of brutal repression against political prisoners and civilians from the whole of Yugoslavia have failed? Continue reading ]]> This article by Rena Jeremić Rädle was published originally at Imre Kertész Kolleg’s Cultures of History Forum

Monument to the victims of genocide at Sava river bank

Monument to the victims of genocide at Sava river bank

Introduction

There is barely a hint nowadays that the buildings across from the most popular shopping mall in downtown Belgrade once housed the biggest fascist concentration camp in Serbia. Only the attentive observer will notice the derelict tower on the banks of the Sava with rundown modernist pavilions clustered around it. The pavilions are part of the former trade fair grounds (Sajmište). These days you can play soccer there, go out to eat at a restaurant, or even buy a car. The pavilion that once served as a camp hospital can now be rented out for various festivities. The squat barracks at one time provided a home for the city’s poor. Volunteer brigades moved into the abandoned buildings immediately after World War II, and later on, homeless people and artists moved in. Initiatives to establish a memorial site and exhibition like the kind set up in 1969 in Banjica, the other big camp in Belgrade, have all been fruitless. How can it be that all attempts to create an appropriate place of collective memory at this Holocaust site that was also the site of brutal repression against political prisoners and civilians from the whole of Yugoslavia have failed?

Historical context

With the invasion of the Kingdom of Yugoslavia on 6 April 1941, the territory of Yugoslavia was divided up between the fascist allies of Germany, Italy, Hungary and Bulgaria. The site of the Belgrade international trade fair (Sajmište), opened just a few years earlier, was turned into a “Jew camp” by the German Gestapo, and in 1942, its inmates were murdered in mobile gas vans. Hence, Serbia was one of the first occupied countries where the so-called “final solution” was implemented.1 The occupation authorities subsequently repurposed the empty pavilions into “holding camps” (Anhaltelager) for detaining members of the antifascist resistance along with civilians. Prisoners came from Serbia, from insurgent areas of the Independent State of Croatia, and finally from all of Southeastern Europe, the majority of which were later deported from Sajmište to Mauthausen, Auschwitz, and labor camps in Norway and Greece. The largest group of prisoners was made up of civilians from Bosnia who were captured during the German Kozara offensive against partisans in the fascist Independent State of Croatia.2

The following will show how state policies of remembrance and evermore powerful social groups have since dealt with the complex legacy of the Sajmište camp. Conflicting interests become evident in interpreting the history of the camp, effectively preventing any institutionalized memorial at the site.3 This text will serve as an overview of the changes in the official policies of remembrance in Yugoslavia and Serbia in terms of their relationship to the two most important ideological reference systems used in interpreting World War II: the narrative of antifascism and the narrative of the Holocaust. These changes took place in several stages. The decades after liberation, up until 1980, were marked by the unchallenged hegemony of the antifascist resistance as the reference point of commemoration. As of 1980, a new paradigm began to establish itself. It centered on the victims of genocide and was later instrumentalised for propaganda purposes with the outbreak of the Yugoslav wars; particularly, in the conflict with Croatia. From 2000 on, a new interpretation of World War II was institutionalized in Serbia. The establishment of a memorial site at the former Sajmište camp now seems close at hand.

World War II in the culture of memory of Yugoslavia

Socialist antifascism, which postulates “brotherhood and unity,” served as the foundation of the socialist Federal Republic of Yugoslavia after liberation from the Nazis. The internationalist partisan movement’s “war of national liberation” against fascist occupiers was part of the founding narrative. Their struggle included resistance to those who collaborated with the Germans – the occupiers having set up fascist, or at the very least, anticommunist governments in all areas of Yugoslavia after the April War of 1941. In Serbia, it was the puppet regime of Prime Minister Milan Nedić, which was put into power by the Germans. Also fighting against the insurgent partisans were the monarchist Četnik movement led by Dragoljub Mihailović, which envisioned a Greater Serbia within the Kingdom of Yugoslavia, and the Zbor fascist movement led by Dimitrije Ljotić. The Serbian areas Bačka and Banat located north of the Danube were divided between Germany and Hungary and policed by local ethnic Hungarian and German collaborators. The Srem region situated between the Danube and Sava fell to the Independent State of Croatia that was founded during occupation; and in this instance, Mussolini and Hitler had put the local fascist Ustaša movement directly in power, with Ante Pavelić as head of state.

The concept of antifascism in the postwar decades was inextricably linked to the experience of having fought together for the emancipatory project of a socialist Yugoslavia of brother nations. The socialist culture of remembrance was focused on the narrative of the combined resistance of the exploited class that neither ethnic nor religious differences could undermine. Until the late 1970s, Yugoslavia’s official policy of remembrance made reference neither to the Holocaust nor to the genocide of Roma and Serbs at Ustaša camps like Jasenovac, Croatia. The official commemorative ceremonies organized by SUBNOR, the Yugoslav veterans association, were always kept ethnically neutral. Only in exceptional cases were the number and identity of victims indicated on commemorative plaques.

The years of reconstruction in Belgrade after World War II were marked by a sense of optimism that was diametrically opposed to the horrors of the camps. Given its ideal location on the banks of the Sava right across from Old Town, the building contractors and volunteer youth brigades moved into the former camp grounds at Sajmišteand used it as their headquarters for erecting New Belgrade. The ambitious, though never fully realized, objectives of city planners from the 1960s and 1970s for the new city center (complete with a river promenade, museums, cinemas, and even an opera house), suggest that the memory of the horrors of war had receded into the distant past for the majority of the city’s population. Despite the energetic initiatives of former political prisoners in the veterans’ association which they presented to the Belgrade City Council in 1959, there was no plaque or monument identifying the site of the former Sajmište camp.4 The idea and hope of transcending the horrors of the past through art and culture is evident in the City Council resolution of 1951. When the building contractors moved out, artists were allowed to move into the fair pavilions, however poorly suited these facilities were for living and working in.5 Some of the artists, such as Olga Jevrić, made the unspeakable suffering of prisoners and the destruction and annihilation of the twentieth century the central theme of their work, thus helping in their own way to preserve the memory of this location.6 And yet, not until 1974 did an unknown hand place a commemorative plaque on one of the buildings.7 The plaque mentions the official figure of 40,000 victims, a figure arrived at by the State Commission for Investigating the Crimes of the Occupiers and their Accomplices (dissolved in 1948), but no further information is given about the reason for their murders. The perpetrators, on the other hand – the German Gestapo and their Yugoslav collaborators – are clearly identified. Neither the local Jewish community nor the former political prisoners section of the veterans’ association were asked to assist in creating the plaque.8

Discontinuities in the interpretation of the war of national liberation

New initiatives led to the declassification of documents at the State Commission for Investigating the Crimes of the Occupiers and their Accomplices, which had been kept under wraps for 30 years. A large-scale Yugoslavian research project entitled, “Yugoslavs in fascist prisons, detention centers and concentration camps, and the resistance movements of other countries in the Second World War” was launched in 1982. The project included research by historian Milan Koljanin, who worked with former prisoners and used the newly available documents to reconstruct the complicated history of the camp and to identify the various victim groups and transports. In his monograph The German Camp at the Belgrade Trade Fair Grounds, 1941–1944, he adjusted the previous number of estimated victims, arriving at a lower figure. Instead of 40,000, Koljanin estimated that the number of victims was somewhere in the range of 10,000.

A revived interest in the camps gave new impetus to the former prisoners, organized in the veterans’ association, who demanded that the Sajmištecamp be commemorated in a dignified way. Their commitment was reinforced by their aim to convey to younger generations the revolutionary antifascist tradition and oppose “the renascent [nationalist] movements of the counterrevolution,” as documented in a number of the association’s resolutions.9 The commemorative ceremonies held on 9 May, Victory Day over Fascism, in conjunction with the new memorial plaque in 1984 were, in retrospect, the last public manifestations of a communist-antifascist culture of remembrance. In 1987, the trade fair grounds were finally listed as a historical monument by the City of Belgrade, and a resolution was passed to create a clearly visible monument.10 The Sajmišteconcentration camp was to be turned into a memorial site of national importance like the one in Jajinci.11 It took until 1995, however, for the massive bronze sculpture to finally be unveiled – and under completely different auspices.

A radical reinterpretation of the war of national liberation began to emerge in the 1980s among anticommunist intellectuals throughout Yugoslavia. A new concept of antifascism was taking shape among opposition forces in Serbia, one that was no longer exclusively linked to the activities of communist partisans. The role of Nazi collaborators was being reevaluated. The fight against communist partisans by parts of the Četnik movement on the side of the German occupying forces were now seen as truly “antifascist and patriotic” and no longer deemed “treasonous,” and the war crimes of Četniks against Bosnian Muslims were suddenly relativized. The decoupling of antifascism from communism paved the way, on a rhetorical level, for the nationalist revision of this historical period and was a boon to propagandists in the run-up to the Yugoslavian civil war of the 1990s.12

The discontinuities in the narrative of a collective antifascist struggle caused analogous discontinuities in the perception of the collective victims of fascism. The 1986 memorandum of the Serbian Academy of Sciences in which the Serbian people are described as victims of Tito’s policies and the target of permanent genocide in Kosovo, fostered the creation of a myth of Serbian victimhood and its instrumentalisation by nationalist intellectuals. During these years, Yugoslav historians who were writing about World War II began to use the word “genocide” alongside such terms as “crimes” and “massacre”.13 Two years earlier, an increasingly radical-nationalist committee was founded at the Serbian Academy of Sciences with the aim of “researching the genocide against the Serbian and other peoples of Yugoslavia.”

In 1992, at the instigation of the same committee and with the support of the government in Belgrade, the decision was made to establish the Museum of the Victims of Genocide at the site of the Sajmištecamp. Museum representatives referred to it as a “Serbian Yad Vashem.” The fact that the camp set up and run by German occupation authorities was located on the opposite bank of the Sava, and hence on the territory of what was then the Independent State of Croatia, seemed proof enough for the museum’s founders that the Sajmište camp, like the Jasenovac and Jadovno camps, was a place of genocide against Serbs, Jews and Roma by Croatian Ustaša fascists. This version also had the advantage of exonerating the Serbian collaborators of their shared responsibility for the Holocaust perpetrated against the inmates of the Sajmište concentration camp. The urgency of such a museum must be viewed against the efforts of Croatian nationalist historians and intellectuals to relativize, for their part, the genocide against the Serbs in World War II. Advocates of this version of history, laying the blame for the suffering of Serbs and Jews primarily at the feet of (Catholic) Croatians, found support in the ranks of the Serbian Orthodox church as well as the Society for Serbian-Jewish friendship.14
The museum was never opened at the site, but is officially housed at the Twenty-First of October Museum in Kragujevac, dedicated to the victims of reprisals carried out by the German Wehrmacht. Nonetheless, Sajmište became a public symbol for the suffering of Serbs in Croatia.
In 1995, the aforementioned monumental sculpture, chosen in 1987 and dedicated to all victims of genocide, was erected on the river promenade. The fact that just a few days after the monument’s unveiling, on 1 May the Croatian military launched operation “Bljesak” to reconquer Slavonia (and with it Jasenovac, triggering the expulsion of Croatian Serbs), underscores the symbolic power and political explosiveness of this place of memory. The inscription15 on the bronze plaque, presumably a compromise between the former prisoners section of the veterans’ association and the director of the Museum of the Victims of Genocide Milan Bulajić, is exemplary for the selective use of history and for the conflicts and contradictions between victim groups. The text introduces a notion of “Serbs, Jews and Roma” still common today, in which the victims of the Holocaust are not distinguished from the victims of other genocides. The monument also commemorates victims who were not murdered at the Sajmište camp, but on Croatian or Hungarian-controlled territory. Croatian Ustaša and Hungarian occupiers thus became a focus of attention as perpetrators. Unlike the inscription on the plaque from 1974, Sajmište is not described as a German or Gestapo camp, but as a Nazi one. And there is no longer any talk of “collaborators,” “traitors” or “accomplices of the occupiers.”

The institutionalization of the new narrative after 2000

The last decade has seen the institutionalization of Serbian-Orthodox and nationalist-anticommunist historical revisionism. The overthrow of Milošević in October 2000 was followed by the social normalization of national and clerical values. New books were printed for history classes, relativizing the role of Serbian collaborators and Četniks in Nazi crimes,16 and veterans of the Četnik movement were rehabilitated, being given the same legal status as communist partisans.17 A break in its state policy of remembrance came with Serbia’s membership in the International Holocaust Remembrance Alliance. In recognition of it becoming a member of this international organization, in 2012, the Serbian Institute for Modern History organized the first major exhibition on the Holocaust in Serbia with the support of various ministries and international institutions. The significance of this exhibit, which only ran for two months at the Museum of Yugoslavian History, can hardly be overestimated, as it was the first time the Jewish Holocaust was presented here as a singular crime, incomparable to other genocides. And yet problems of presenting history in a selective or suggestive manner were still evident. Thus, for example, the shared responsibility of the Serbian police and administrative apparatus for the Holocaust in Serbia was swept under the carpet, and the Jews were categorically described as the dominant economic force in society.18 This, notwithstanding Serbia’s joining the international alliance for Holocaust education and remembrance, marks the start of Serbia’s official policy of remembrance being integrated into the dominant Western narrative, focusing not on the antifascist resistance, but on the singularity of the Holocaust.

The struggle for the Sajmište memorial

The heated discourse about the Serbian victims of genocide has lost much of its explosiveness since the downfall of Milošević in 2000, especially considering that large parts of institutionalized historiography have now begun to identify the ethnicity of the victims. At the same time, the symbolic location of this struggle for recognition of Serbian victims, the Sajmište camp, has since become more attractive to investors and city planners. The emerging commercialization of the site in the late 1990s urged representatives of various social groups to formulate proposals for a memorial complex. In recent years, there have been several waves of initiatives at various levels of the city administration introducing concrete measures to resolve the legal and administrative hurdles to construction and renovation at the site. A specialist committee, convened by the city mayor, drafted a paper in 2013 on the proposed thematic and programmatic concept of the memorial site. With the change of government in Serbia, the program commission was disbanded and then newly-formed in 2014 under the leadership of Jovan Ćulibrk, a clergyman and member of the Jasenovac Committee of the Serbian Orthodox Church.
Discussions about the memorial site have yielded a variety of different ideas, but each model shares the idea of an educational mission, including exhibitions, a library, a documentation center and seminar rooms. Strong differences of opinion exist with regard to which institution the “Sajmište Memorial Center” should be subordinate to. The concept of a non-state-run “Museum of Tolerance,” which the commercial broadcaster b92 and its former director Veran Matić propagated in the media for years (even introducing a logo in 2010 and an architectural design by Daniel Libeskind), has meanwhile fallen by the wayside. The memorial site will in all likelihood be founded at the ministerial level, giving reason to believe that the museum will be managed by the Museum of the Victims of Genocide, now in its twentieth year of existence. Another open question is what role the Jewish community will be allowed to play in the organizational concept. A major point of contention is whether the Jewish community can directly access funds from the restitution of Jewish property, should the law of restitution be passed. The current president of the Union of Jewish Communities in Serbia, Ruben Fuchs, has demanded that a Holocaust museum be set up at the site in its own separate building.


Whatever narratives the future memorial site will convey, the ideological reference system of remembrance predominant nowadays, which insists on representations of the ethnic, religious, national, sexual, etc. individuality of victims, will undoubtedly expose the difficult relationship between a majority in Serbian society and the minorities of Roma and Jews. It is a relationship marked by instrumentalisation at the political level and marginalization at the social level. The Roma, socially marginalized both now and then, and largely ignored by historians, have the greatest difficulty fighting for the representation of their victimhood. Though the inclusive paradigm of the Serbian discourse of remembrance might pretend that “all victims of genocide” are equal, the remembrance of their “own” victims clearly has priority. An approach to history that not only duly commemorates victims, but also takes the perpetrators into account as well as the antifascist resistance, while at the same time questioning the social circumstances that led to fascist crimes in the first place, remains the task of critical forces in society and independent research. 

1 Almost 7,000 Jewish women, children and elderly interned in the “Semlin Jew Camp” (Jevreijski logor Zemun) were asphyxiated in gas vans on the way from the camp to the mass grave in Jajinci, near Belgrade, between March and May of 1942. Their fathers, husbands and sons were shot to death in the fall of 1941 during the Wehrmacht’s “atonement campaigns” (Sühneaktionen). In occupied Serbia, a total of 15,000 Jews were murdered, which was about 80% of the overall prewar Jewish population there. See also: Milan Koljanin, Nemački logor na Beogradskom Sajmištu 1941-1944 [The German Camp at the Belgrade Trade Fair, 1941–1944], Belgrade: Institut za savremenu istoriju, 1992.

2 About 32,000 people were interned in the “Semlin Holding Camp” (Prihvatni logor Zemun), of which 10,636 did not survive. Milan Koljanin refers to this as a de facto concentration camp due to the conditions there.

3 Many factors and viewpoints in this debate about memory will not be handled in depth here for lack of space. For example, we will focus on policies of remembrance in Serbia, without concentrating on the parallel developments in Croatia. Moreover, the problem of internal victim hierarchies will not be addressed with regard to members and sympathizers of the communist resistance.

4 The section of the veterans’ association for former political prisoners, deportees and detainees played a key role in the efforts to maintain public awareness of the camp and its execution site in and around Belgrade. They also helped in collecting personal memoirs and documents about time spent in the camps. At that time there was still no literature about Sajmište, with the exception of a volume entitled Crimes of the Fascist Occupiers and their Accomplices against the Jews of Yugoslavia published by the Union of Jewish Communities in 1952. See: Jovan Byford, Staro sajmište. Mesto sećanja, zaborava i sporenja, Belgrade: Beogradski centar za ljudska prava, 2011.

5 Ljiljana Blagojević, “Grad kolektiva koji sanja i “konačno rešenje” in: Treći program broj 123-124, Radio Beograd, 2004.

6 Darko Tatić, ed., Beogradsko staro sajmište 3+1, Urbanistički zavod Beograda, Belgrade: 2008.

7 The inscription, borrowed for the commemorative plaque from 1984, went as follows: “In 1941, on the old trade fair grounds, the German Gestapo set up the ‘Sajmište’ camp where, with the help of local traitors, more than forty thousand people from various parts of our country were brutally tortured and murdered.” See also Byford, 2011, pp. 107-109.

8 Ibid.

9 Ibid, 113.

10 The design of sculptor Miodrag Popović was chosen, who had previously come in second place for the Jajinci memorial park.

11 At the former shooting grounds of Jajinci, at the foot of Mount Avala, the Wehrmacht and SS liquidated about 65,000 camp inmates from the Belgrade concentration camps of Banjica, Sajmište, Topovske šupe and other smaller camps, before dumping the bodies in mass graves. They were later exhumed and burned during Sonderaktion (“Special Action”) 1005.

12 Slobodan Milošević and the Socialist Party of Serbia (SPS) which he founded, adopted this nationalized antifascist rhetoric from the ranks of the right-wing nationalist opposition. He used Serbian-Yugoslavian antifascism to legitimize his policy of defending regions in Croatia, Bosnia and Kosovo inhabited by Serbs against the new nation-states seceding from Yugoslavia, a policy which ultimately led to war. The right-wing nationalist opposition in the tradition of the Četniks under the leadership of Vuk Drašković and Vojislav Šešelj, rallied its followers – some of them in paramilitary units – around an extreme anticommunist position, which sociologist Todor Kuljić has referred to as anti-antifascism. See: Todor Kuljić, Umkämpfte Vergangenheiten, Berlin: Verbrecher Verlag, 2010.

13 The term genocide was introduced to Yugoslav historiography in 1972 by Vladimir Dedijer. On the influence of the Serbian Orthodox Church and the Serbian Academy of Sciences and the spread of the term genocide in the late 1980s see: Xavier Bougarel, Od krivičnog zakona do memoranduma, Političke perspektive, Belgrade: Fakultet političkih nauka, 2011.

14 There is not enough room in this brief overview to discuss the Serbian-Croatian propaganda war. On this and the instrumentalisation of the Holocaust in the Serbian polemic, see Jovan Byford, Staro sajmište. Mesto sećanja, zaborava i sporenja, Beograd: Beogradski centar za ljudska prava, 2011, pp. 149-151.

15 The inscription is as follows: “Here, on the trade-fair grounds, in the Nazi concentration camp that existed here during the occupation of 1941–1944, war crimes and genocide were perpetrated against approximately one-hundred thousand patriots, participants in the war of national liberation, against children, women and the elderly. Every second prisoner was murdered, in the camp or at execution grounds in Jajinci, Bežanijska kosa, Jabuka and Ostrovačka ada. Many were transported to German death camps throughout the whole of occupied Europe. Serbs, Jews and Roma suffered the most. This monument is dedicated to the victims of the notorious Ustaša camp in Jasenovac and the victims of Hungarian occupiers carried here downstream on the waves of the Sava and Danube, to the courageous resistance against Nazi terror, and to all Yugoslavian victims of genocide. Belgrade, the Day of Remembrance of the Victims of Genocide, April 22, 1995 and the 50th Anniversary of the Victory over Fascism.”

16 Kosta Nikolić, Nikola Žutić, Momčilo Pavlović, Zorica Špadijer, Istorija 3/4 za III razred gimnazije prirodno matematičkog smera i IV razred gimnazije opšteg i društveno-jezičkog smera, Belgrade, 2005.

17 Četnicima isto što i partizanima, Website of b92 (21 December 2004), retrieved 26 January 2011.

18 For a critique of the exhibit see Milovan Pisarri: Izložba o Holokaustu u Srbiji: problem selektivnog sećanja, retrieved 12. August 2015, URL: http://www.starosajmiste.info/blog/wp-content/uploads/2012/05/pisarri_selektivno_secanje.doc

]]>
Ljetna škola u Novom Vinodolskom – završetak projekta Dvostruki teret http://www.starosajmiste.info/blog/ljetna-skola-dvostruki-teret/ Fri, 03 Jul 2015 19:07:59 +0000 http://www.starosajmiste.info/blog/?p=3627 spomen područje Jasenovac Od 27. lipnja do 1. srpnja 2015. godine u Novom se Vinodolskom održava ljetna škola kojom završava jednoipolgodišnji EU projekt Dvostruki teret – učenje o nacionalsocijalizmu i holokaustu u Europi. Projekt je inicirao i sufinancirao Goethe-Institut iz Zagreba, a na ljetnoj školi će se po prvi puta okupiti svi sudionici – 140 učenika, nastavnika i partnera iz Hrvatske, Srbije, Bosne i Hercegovine, Mađarske i Njemačke. Continue reading ]]> poseta jasenovcu01Od 27. lipnja do 1. srpnja 2015. godine u Novom se Vinodolskom održala ljetna škola kojom završava jednoipolgodišnji EU projekt Dvostruki teret – učenje o nacionalsocijalizmu i holokaustu u Europi. Projekt je inicirao i sufinancirao Goethe-Institut iz Zagreba, a na ljetnoj školi su se po prvi puta okupili svi sudionici – 140 učenika, nastavnika i partnera iz Hrvatske, Srbije, Bosne i Hercegovine, Mađarske i Njemačke. U sklopu ljetne škole učenici su posjetili spomen-područje Jasenovac, prezentirali svoje školske projekte nastale na temu lokalne povijesti Drugog svjetskog rata i sudjelovali u moderiranoj radionici „Laboratorij misli – budućnost Europe“.

novi vinodolski01Cilj projekta je bio kroz izvannastavne aktivnosti potaknuti učenike da uz pomoć nastavnika i stručnjaka iz područja nacionalsocijalizma i holokausta, kulturnih djelatnika, fotografa, dizajnera, kustosa, umjetnika i arhivista istražuju lokalnu povijest te osmisle i oblikuju umjetničke projekte. U projektu su sudjelovale srednje škole iz Zaprešića, Koprivnice, Veszpréma, Sarajeva i Beograda. Svaka je škola radila u različitom mediju, a učenici su sudjelovali u svim fazama rada. Nastala su dva dokumentarna filma, kazališna predstava, muzejska izložba i privremeno bilježenje sjećanja u javnom prostoru. Učenici su kreativno i strasno prionuli razradi scenarija, snimanju i montaži, pisanju tekstualnog predloška kazališne predstave i glumi, oblikovanju i sadržajnoj pripremi privremene intervencije na glavnom trgu te istražuju, fotografiranju i postavi izložbe u historijskom muzeju što će na ljetnoj školi u Novom Vinodolskom predstaviti svojim vršnjacima.

novi vinodolski03

Nositelj projekta: Goethe-Institut Kroatien

Partneri projekta „Dvostruki teret“: Documenta – Centar za suočavanje s prošlošću (Zagreb), Forum za primenjenu istoriju (Beograd), Festival tolerancije – Festival suvremenog židovskog filma (Zagreb), Historijski muzej Bosne i Hercegovine (Sarajevo) i zaklada „Stiftung Gedenkstätten Buchenwald und Mittelbau-Dora“ (Weimar). Pridruženi partneri: FKVK Zaprešić, Muzej grada Koprivnice, BITEF teatar (Beograd), Muzej istorije Jugoslavije (Beograd)

novi vinodolski05

Škole: Srednja škola „Ban Josip Jelačić“ (Zaprešić), Gimnazija „Obala“ (Sarajevo), Gimnazija „Fran Galović“ (Koprivnica), Gimnazija „Lovassy-László“ (Veszprém) i Treća gimnazija (Beograd)

Preuzmite saopštenje za javnost: Završen projekt Dvostruki teret.pdf

 

Više informacija:

http://www.goethe.de/dvostrukiteret
http://www.facebook.com/dvostrukiteret.doppeltelast

novi vinodolski06

 

]]>
Moj krik iz dečjih usta http://www.starosajmiste.info/blog/moj-krik/ Tue, 09 Jun 2015 23:59:32 +0000 http://www.starosajmiste.info/blog/?p=3689 predstava Nevidljivi spomenici u Bitef teatru Osećam obavezu da govorim o Holokaustu. Sve veću, što nas je manje živih koji možemo da svdeočimo o tom vremenu zla. Istovremeno mi se sve besmislenije činilo to što imam da kažem, činilo mi se da malo ko želi da čuje, želi budućnost koja se seća mojih strašnih vremena. Pogotovo u Srbiji, u Beogradu, koji su tako temeljno očišćeni od Jevreja. A onda su učenici Treće beogradske gimnazije kriknuli na pozornici Bitef teatra. Taj krik devojčica i momaka sedamdeset godina mlađih od mene bio je moj urlik, moj protest što je svet takav, kakav jeste, moj vapaj za roditeljima, plač za svim mojim mrtvaima, za koji ja nisam nikad bio sposoban. Continue reading ]]> nevidljivi_spomenici_bitef

prenosimo članak iz nedeljnika Vreme:
Ivan Ivanji, Moj krik iz dečjih usta
http://www.vreme.com/cms/view.php?id=1302836

OSEĆAM OBAVEZU DA GOVORIM O HOLOKAUSTU. SVE VEĆU, ŠTO NAS JE MANJE ŽIVIH KOJI MOŽEMO DA SVEDOČIMO O TOM VREMENU ZLA. ISTOVREMENO MI SE SVE BESMISLENIJE ČINILO TO ŠTO IMAM DA KAŽEM, ČINILO MI SE DA MALO KO ŽELI DA ČUJE, ŽELI BUDUĆNOST KOJA SE SEĆA MOJIH STRAŠNIH VREMENA. POGOTOVO U SRBIJI, U BEOGRADU, KOJI SU TAKO TEMELJNO OČIŠĆENI OD JEVREJA. A ONDA SU UČENICI TREĆE BEOGRADSKE GIMNAZIJE KRIKNULI NA POZORNICI BITEF TEATRA. TAJ KRIK DEVOJČICA I MOMAKA SEDAMDESET GODINA MLAĐIH OD MENE BIO JE MOJ URLIK, MOJ PROTEST ŠTO JE SVET TAKAV, KAKAV JESTE, MOJ VAPAJ ZA RODITELJIMA, PLAČ ZA SVIM MOJIM MRTVIMA, ZA KOJI JA NISAM NIKAD BIO SPOSOBAN

U Nemačkoj i Austriji više desetina puta sam pozivan da govorim o koncentracionim logorima pred različitom publikom, najčešće u školama, u Srbiji doskoro nikada. Logično je da je u zemlji koja je odgovorna za holokaust interesovanje drugačije nego kod nas. Zbog toga sam se iznenadio, ali rado odazvao pozivu profesorke Jelene Kručičanin da 23. oktobra prošle godine dođem u Treću beogradsku gimnaziju i razgovaram sa učenicima na tu temu, jer se u okviru nekog projekta posebno pripremaju za nju. U principu, uvek se odazivam kad neko želi da razgovara sa mnom o holokaustu, mislim da je to moja obaveza, obaveza svih nas koji smo nekim čudom još živi i možemo da posvedočimo šta se zaista događalo, ali u prvi mah tom razgovoru sa srednjoškolcima nisam pridavao poseban značaj. Tek pola godine kasnije saznaću da sam se uključio u nešto što će me oduševiti.

Upravo tokom ovog maja slučajno sam pozvan na nekoliko međusobno nepovezanih programa u Beogradu, koji su za cilj imali borbu protiv zaborava.

PERFORMANS U TOPOVSKIM ŠUPAMA: Gabrijela Nikolić, likovna umetnica, koja je dve decenije provela u Kanadi, a sad je u Beogradu, smogla je snage da pred zidom Topovskih šupa 17. maja organizuje performans koji je nazvala “Jedan život ima 52 dana”, posvećen jevrejskim žrtvama holokausta. Možda sam isuviše konzervativan, ne bih umeo čak ni da objasnim šta se sve danas naziva performansom, svakako akciona umetnost koja prevazilazi stare forme, pa nisam do kraja shvatio simboliku dešavanja koje nam je priređeno. Učestvovao je hor “Braće Baruh”, izveo je nekoliko veoma lepih, prigodnih tačaka. Peklo je sunce, ja već dosta teško stojim na nogama, doneli su mi odnekud stolicu, bio sam jedini koji je sedeo, pa mi je bilo neprijatno. Za mene je bitno što su odavde Jevreji i Romi kao taoci odvođeni na streljanje od 22. avgusta do 12. decembra 1941. Verovatno je među njima bio i moj otac. O tome sam pre dve godine pisao u “Vremenu”, a Gabrijela Nikolić se izričito poziva baš na taj tekst kao inspiraciju i zbog mog skeptičnog pitanja da li će se iko svega toga sećati kaže: “Moj odgovor njemu je, sećaćemo se.”

Spomen-ploča na starom, oronulom zidu, koji je namerno ostavljen u tom stanju, postavljena je prilično svečano 27. januara – na Dan holokausta – 2006. godine. Parče zemlje pred njim nazvano je tada spomen-parkom. Pošto nekoliko puta nedeljno prolazim taksijem pored tog zida, mogu da posvedočim da danas o parku nema ni govora, postoji, doduše, nekakva staza do zida, ali na rubu “parka” susedi suše veš, baca se đubre – kao na mnogim drugim zelenim površinama mog Beograda – iz Tabanovačke ulice, koja jedina prolazi pored obeležja sa pločom, niko ne može da vidi da je ovde nekada nečega bilo, što bi valjalo zapamtiti, a što je trajno obeleženo. Jedan od beogradskih zaboravljenih spomenika. Niko ne zastaje da bi se obavestio o čemu je reč. Tom ulicom tutnje kamioni i automobili, pešačka staza uopšte ne postoji, pa zbog toga pešaka gotovo da i nema.

Na performans je došlo svega četrdesetak ljudi, ako se ne varam, svi isključivo iz Jevrejske opštine Beograda, nijedan predstavnik bilo koje državne ili političke institucije. Koliko sam zapazio, čak ni predstavnik Roma nije pozvan ili nije našao za shodno da se pojavi. Novinska agencija Tanjug je, kao što je red, kratkom vešću javila da se nešto zbilo. Posle toga je zavesa zaborava ponovo mogla da se spusti pred Topovske šupe.

Kada je to sve već tako, možda bi bolje bilo da ničega nema, jer upravo ta poseta mi je govorila da osim “nas” – a ko smo to “mi”? – ovo ovde nikog ne zanima.

Delta (Miškovićeva Delta) tvrdi da namerava da još ove godine počne izgradnju velikog tržnog centra na čijem ulazu bi se dostojno obeležilo šta se na istom mestu događalo 1941. godine. Projekat je izradio arhitekta iz Izraela, o čemu sam pisao u “Vremenu”. Predsednik Saveza jevrejskih opština dr Ruben Fuks rekao mi je da je bio u kontaktu sa arhitektima, da je projekat promenjen, proširen i na jednu od starih baraka, koja će biti sačuvana…

POSLEDNJE ODREDIŠTE AUŠVIC: Istorijski muzej Srbije otvorio je 15. maja izložbu “Poslednje odredište Aušvic”, koju je zajedno sa povelikim stručnim timom, koliko ja znam, inspirisao i priredio neumorni Milan Koljanin. Zaista je najzad prikupljena ona ogromna građa o najvećem logoru smrti, koja je relevantna za Srbiju i logoraše iz Srbije, filmovi, fotografije, arhivski materijal, usmena svedočanstva poslednjih živih svedoka i njihovih porodica. Na odgovarajućim panoima zabeleženo je preko 10.000 imena. Izložba je otvorena do 10. jula, predviđeno je i pet javnih tribina, na prvoj, “Svedoci Aušvica”, 21. maja učestvovao sam i ja i da odmah kažem, samo petorica nas, koji smo bili u Aušvicu, bili još smo živi i dovoljno zdravi da smo mogli da se pojavimo. Petoro od deset hiljada. Živih svedoka uskoro više neće biti.

U ime vlasti na taj razgovor nije došao niko, od političara samo Borko Stefanović iz DS-a. Prisutno je bilo tridesetak pretežno mladih ljudi, iako su pozvani na razgovor sa nama samo je jedan od njih postavio pitanje, i to o međusobnoj solidarnosti zatvorenika u Aušvicu. Nisam bio zadovoljan. Nije bilo zvučnika, ni mikrofona, koji bi se prineo publici, jedva smo se razumevali. Nismo rekli ništa novo. Pročitan je, na primer, apel bivših logoraša Aušvica iz Jugoslavije, koji je još 1991. godine upućen tadašnjim rukovodstvima zajedničke države da sačuvaju zemlju.

Dobro je što izložba naglašava koliko je Jevreja iz Bačke odvedeno i ubijeno u Aušvicu, ali isto tako da su tamo stradali i mnogi partizani i partizanke, da to nije bilo odredište samo za ubijanje Jevreja, nego je u početku bio namenjen Poljacima.

Nisam otišao obogaćen nekim vrednim iskustvom, nego opet pomalo tužan. Pomislio sam, eto, pojedinci kao Gabrijela Nikolić i Milan Koljanin bore se za uspomene, za sećanje na užase koncentracionih logora, jer nas koji smo to doživeli gotovo da više nema, slabi smo, stari, pomalo i ravnodušni, jer ništa više ne možemo da učinimo. Izlazeći na Trg Nikole Pašića bio sam uveren da tragedija logora odlazi u zaborav. I ranije sam često tvrdio da nije stvar poslednjih svedoka Vremena Zla, da li će se i kako u budućnosti pominjati zločini nacista, nego mladih, koji će urediti svoj život prema svojim idejama, a oni, razume se, gledaju u budućnost, a ne u prošlost. Ako njih bude baš briga za nas, to je njihova stvar, reč je o njihovom životu.

PRINUDA NA SEĆANJE: U Nemačkoj postoji zakonska obaveza da svaki gimnazijalac u toku svog školovanja bar jedanput organizovano mora da poseti memorijalni centar nekog bivšeg koncentracionog logora. Centralni savet Jevreja u Nemačkoj čak je zahtevao da se to proširi na sve škole, da svaki učenik posle svoje devete godine života mora sa tim da bude suočen. Dobro, reći će neko, to važi za Nemce, njihove dede i pradede su osnovali i vodili te logore, ali šta se to tiče nas u Srbiji? Na neki način isto se ovih dana pitala vodeća, desna partija Bavarske, CSU. Njena argumentacija je da baš u školama nižeg ranga od gimnazije ima mnogo stranaca i da njih ne treba prisiljavati da se suočavaju sa takvim temama, jer ih ne bi ni razumeli. Ja bih tiho dodao da su saznanja o logorima jednako zanimljiva za potomke žrtava, kao za potomke zločinaca, takođe i za sve potencijalne žrtve i dželate, a to su, nažalost, svi ljudi na svetu, kao što dešavanja na raznim meridijanima i sada dokazuju, ali ne bih zakonom nikog prisiljavao ninašta.

Martin Valzer poslednji je živi predstavnik velike četvorke pisaca koji su, po mom mišljenju, obeležili nemačku književnost druge polovine XX veka, one nove Nemačke izrasle posle rata, “nemačkog čuda”, koji su najupečatljivije pisali o njoj. U njih spadaju Hajnrih Bel (1917–1985), Zigfrid Lenc (1926–2014) i Ginter Gras (1927–2015). Ta četvorica su u svojim delima najozbiljnije obradili period koji ja nazivam Vremenom Zla. Valzer je 1998. godine dobio “nagradu za mir”, koju svake godine dodeljuje udruženje nemačkih knjižara na međunarodnom sajmu knjiga u Frankfurtu na Majni. Zbog njegovog govora tim povodom izbio je skandal. On je, pored ostalog, izjavio:

“Nema čoveka, koga možeš shvatiti ozbiljno, nema čoveka pri čistoj svesti, koji bi mogao da pokušava da još nešto dosoli užasima u Aušvicu, ali ako mi svakoga dana mediji pod nos stavljaju tu prošlost, onda zapažam da se nešto u meni brani protiv te neprekidne prezentacije naše sramote(…) pa pokušavam da gledam u drugu stranu.” Takođe je rekao da se “…sramota instrumentalizuje u sadašnje svrhe”. Ja, bivši logoraš, razumem Valzera i slažem se s njim, ali mediji i političari u Nemačkoj su graknuli na njega da to nije bio “govor mira”. Shvatili su ga pogrešno, kao da je zahtevao da se o svemu tome više uopšte ne govori, počeli da tragaju za antisemitizmom u njegovim romanima.

I opet postavljam pitanje: šta se to tiče nas u Srbiji? Zasad nemamo problem da mladim ljudima dosađujemo pričama o nemačkim koncentracionim logorima – dosađujemo im sa drugim temama, koje možda odbacuju, jer se isuviše napadno insistira na njima – ali za mene je važno pitanje da li ćemo sa “našim” logorima u Beogradu, pre svega sa Starim sajmištem i sa Topovskim šupama, jednog dana početi da delujemo kontraproduktivno, jer će nam reći: “Mi smo treća generacija posle tih strahota, ostavite nas na miru!”

NEVIDLJIVI SPOMENICI: Tužan sam, pitam se da li treba da umuknemo, ali iznenada doživljavam preokret. Sve što sam do sada rekao, sve sumnje, zabrinutost, koja polako prelazi u ravnodušnost, odbacujem, pošto sam 19. maja u Bitef teatru posetio predstavu “Nevidljivi spomenici”.

Ne umem da odredim žanr scenskog izvođenja kome sam prisustvovao. Dok publika ulazi na prostoru pred njom nepokretno leži dvadesetak mladih, oskudno odevenih tela prebačenih jedno preko drugog u avetinjskoj polusvetlosti. Podseća na gomile mrtvih logoraša na koje su naišli oslobodioci koncentracionih logora, a izvođači, učenice i učenici Treće beogradske gimnazije, leže nepomično, stiče se utisak da i ne dišu petnaestak minuta dok se publika najzad ne razmesti. Zatim počinju monolozi, dijalozi izvođača, direktno obraćanje publici oštrim, provokativnim, zbunjujućim pitanjima, javljaju se horovi kao iz antičkih, grčkih tragedija, solo pesme, igre, povremeno gotovo ludački, neumorni, ritmički pokreti mase. Dešavanje je tako intenzivno da i publika gubi dah.

Potrebno bi bilo vremena, koliko traje sam taj lament, da bi se nabrojala sva pitanja koja se pokreću. Počinju sa deklaracijom Ujedinjenih nacija o ljudskim pravima, pa nastavljaju sa Hitlerom i konstatacijom da ime Hitlera svi znamo, ali niko ne zna ko je sastavio tu najvažniju izjavu o ljudskim pravima, koja važi za sve nas, a ne drži je se gotovo niko. Da li se svi mi na neki način divimo Hitleru? To se pitanje postavlja tako ironično, tako cinično, da pogađa do srži. Pominje se šest miliona ubijenih u Aušvicu i otpočinje brojanje do šest miliona, kaže se koliko bi za to trebalo vremena, da bi se poludelo od samog brojanja, a kamoli od ubijanja ljudi šest miliona puta. Propituje se prošlost dedova i pradedova izvođača, negdašnjih partizana i četnika, a od tolikih samo jedna devojka kaže da može da bude ponosna na jednog svog pretka. Prolazi se kroz istoriju civilizacije i tvrdi da je to istorija holokausta, nabrajanje masovnih ubistava.

Mnogo se govori o spomenicima u Beogradu, i onih kojih nema i onih kojih ima, ali ih ne vidimo, kao što je spomenik petorici ljudi koje su Nemci obesili na uličnoj rasveti na Terazijama 17. avgusta 1941 – jednog učenika, jednog krojača, jednog obućara i dva zemljoradnika (vidi Vreme br. 1241, tekst Ivana Jevića “Terazije, 17. VIII 1941, prim.ur.). Spomenik stoji na tom mestu, samo što ne udarimo u njega, ako žurimo preko Terazija, a ne znamo zašto taj stub ovde “smeta”, za njega su znali samo lopovi, koji su ukrali bronzanu tablu sa objašnjenjem šta on znači, pa se ta ploča morala obnoviti.

GDE BI BREHT APLAUDIRAO: Izvođači, učenici gimnazije, amateri u najplemenitijem značenju te reči, govore bez patosa, kad treba ljutito, besno, kad treba cinično, intenzivno i potresno, kao solisti i kao članovi hora, koji je ovde simbol jedne nove zajednice. Po intenzitetu mene je ta predstava podsetila na izvođenje “Kose” u režiji Mire Trailović, a po strahoti iskaza na “Haleluju” Lebovića i Obrenovića, ali izvedeno tom naivnom, nevinom, strasnom energijom, po utisku nadmašuju sve što profesionalci umeju. Ne, to nije profesionalna pozorišna predstava, to je scenska pitalica i tuga bez ijedne laži. Ja mislim da bi Bertolt Breht gromoglasno aplaudirao i rekao da je to njegov najbolje shvaćeni “Fau efekt”, ali teorija dramaturgije ovde nije bitna.

Naravno da takva dela, kao što je to scensko dešavanje, ne nastaju spontano. Dugačak je spisak pokretača. Jelena i Milena Bogavac su izradile koncept, takođe odgovaraju za režiju i dramaturgiju, kompozitor originalne muzike ja Atila Antal, za scenski pokret se potpisuje Zvonimir Peranić, za koreografiju Rada Kovačević, brojni su asistenti, mentori, stručni saradnici, ali sve se na kraju svaljuje na mlada ramena dvadeset troje učenica i učenika Treće beogradske gimnazije, koji se na programu potpisuju ne samo kao izvođači, nego kao koautori.

Predstava je, kao što se kaže u programu, nastala kroz višemesečni istraživački, umetnički i edukativni proces uz podršku Instituta “Gete” iz Zagreba, Bitef teatra i beogradske Treće gimnazije. Pomoć neke ovdašnje državne institucije ili domaćih sponzora se ne pominje.

KRIK U MOJE IME: Celi naslov onog što smo videli glasi “Nevidljivi spomenici – priručnik za čitanje grada – dokumentarna pozorišna predstava o sećanju na Drugi svetski rat, antifašističku borbu i holokaust u Beogradu”. Prvi utisak je da je poruka strašna, doslovno se kaže da nismo ponosni na naš grad, gde su spomenici nevidljivi, nismo ponosni na naš patriotizam, na našu prošlost, na svoje roditelje, na sebe, ali drugi utisak je suprotan i trajan, upravo time, što se o svemu tome govori tako otvoreno, sa takvom tugom, ali i žestinom, dijalektički sve se to opovrgava i ostaje nada da ta generacija otelovljena u dvadeset troje gimnazijalki i gimnazijalaca ne dozvoljava da se zaboravi užas, a istrajava na tome šta mora da bude dobro. Mora! Ne sećam se da sam ikada na sceni video toliko energije, strasti i discipline.

Ja sam imao priliku da 29. maja vidim peto izvođenje predstave čija je premijera bila 26. i 27. marta, u Beogradu ju je do sada videlo oko 800 ljudi. Mediji su objavili šta se dogodilo, ali do sada nije bilo nijedne stručne, pozorišne kritike. “Nevidljivi spomenici” su ušli u selekciju BITEF festivala u okviru BITEF Polifonije (prateći program BITEF-a), a krajem juna biće izvedena u Novom Vinodolsku u Hrvatskoj u okviru završne faze projekta “Dvostruki teret”. Taj projekat “Dvostruki teret: učenje o nacionalsocijalizmu i holokaustu u Evropi” podržava Evropska unija, kaže se da je namenjen učenicama i učenicima gimnazija iz Srbije, Bosne i Hercegovine, Hrvatske i Mađarske”. Ne znam šta drugde pripremaju, ali mislim da možemo da budemo ponosni što će to što sam video predstavljati Srbiju.

Već od sredine predstave sam se pitao kako će uspeti da se završi na dostojan i dramaturški potresan način? Kojim rečima? Nema tih reči. A onda je na kraju tih dvadesetak gimnazijalaca neartikulisano zaurlalo. Viknulo, da su mi bukvalno suze pošle na oči. Taj krik devojčica i momaka sedamdeset godina mlađih od mene bio je moj urlik, moj protest što je svet takav kakav jeste, moj vapaj za roditeljima, plač za svim mojim mrtvima, za koji ja nisam nikad bio sposoban, očajni, posmrtni krik svih nas svedoka onog Vremena Zla, koji smo zanemeli, jer nismo više znali šta da kažemo ili prosto zbog toga što smo ubijeni, ugušeni, usmrćeni… Neko nas je razumeo, neko me je razumeo.

Hvala, deco.

]]>
Nevidljivi spomenici. Priručnik za čitanje grada http://www.starosajmiste.info/blog/nevidljivi-spomenici-prirucnik-za-citanje-grada/ Mon, 23 Mar 2015 11:11:55 +0000 http://www.starosajmiste.info/blog/?p=3604 nevidljivispomenici Premijera dokumentarne pozorišne predstave o sećanju na Drugi svetski rat, antifašističku borbu i Holokaust u Beogradu će biti 27. marta 2015 u 20 časova u Bitef teatru. Predstava u režiji Jelene i Milene Bogavac je nastala kroz višemesečni istraživački, umetnički i edukativni proces tokom koga su učenici i učenice Treće beogradske gimnazije proučavali istoriju Evrope, Beograda i svojih porodica u Drugom svetskom ratu. Continue reading ]]> dokumentarna pozorišna predstava o sećanju na Drugi svetski rat, antifašističku borbu i Holokaust u Beogradu

Koncept, režija i dramaturgija: Jelena i Milena Bogavac

Premijera: 27. mart 2015, 20:00, Bitef teatar, Beograd

Pozivnica Nevidljivi spomenici

Predstava Nevidljivi spomenici nastala je kroz višemesečni istraživački, umetnički i edukativni proces tokom koga su učenici i učenice Treće beogradske gimnazije proučavali istoriju Evrope, Beograda i svojih porodica u Drugom svetskom ratu. Tekst predstave zasnovan je na ukrštanju ličnih priča, istorijskih dokumenata, pisama, svedočanstava i podataka iz knjige Mesta stradanja i antifašističke borbe u Beogradu 1941-44 koju su uredili Rena Raedle i Milovan Pisarri. Ovoj knjizi, predstava duguje i podnaslov: priručnik za čitanje grada.

I ako tematizuje jedno istorijsko razdoblje, ovo nije istorijska predstava. Ona se bazira na savremenoj interpretaciji sećanja na Drugi svetski rat i na otkrivanju posledica koje su ovi događaji ostavili na Beograd, Srbiju i bivšu Jugoslaviju. Mladi izvođači/ce u ovoj predstavi govore u svoje ime, prezentujući publici istorijske činjenice koje su kroz proces naučili, ali i snažne emocije straha, tuge i besa, koje je bavljenje ovom temom u njima izazvalo.

Polazeći od činjenice da su u ratu i žrtve i zločinci – ljudi, ova predstava postavlja pitanja: šta je to što ljude tera da drugim ljudima nanose zlo i kakvu odgovornost podrazumeva sećanje na najmračnije događaje u istoriji čovečanstva? Istorija se ne uči da bi se znala prošlost, već da bi se razumeo savremeni trenutak. Ovo je ujedno i osnovna teza predstave Nevidljivi spomenici, kroz koju grupa mladih ljudi šalje snažnu antiratnu poruku: samo ako se uvek sećamo, nikad se neće ponoviti.

Na dan premijere 27.03.2015. predviđeno je i:
Stručno vođenje po Starom sajmištu za sve zainteresovane građane (u organizaciji Foruma za primenjenu istoriju) 16:30-18:00
Zainteresovani građani treba da se prijave na primenjenaistorija@gmail.com
Razgovor o predstavi, BITEF teatar, 21:30

Ko-autori/ke i izvođači/ce:
Jovana Antonijević, Anđela Babović, Vanja Božić, Dušan Cvetković, Ivona Despotović, Mirko Družijanić, Selena Ivanović, Petar Jovanović, Natalia Kidišević, Jovana Koldžić, Lana Macura, Milena Martinović,  Ana Memeti, Nevena Mijatović, Marko Milićević, Sofija Ostojić, Ana Stefanović, Ana Stojakov, Nina Srdić Hadži-Nešić, Manja Tomašević, Milana Tokić,
Jelena Vučinić, Marko Živković (učenici i učenice Treće beogradske gimnazije)

Originalna muzika: Attila Antal
Video: Igor Marković
Koreografija: Rada Kovačević
Asistent režije i saradnik za dikciju i scenski govor: Uroš Novović
Asistentkinja koreografkinje: Natalia Kidišević
Producentkinja: Jovana Janjić

Mentori/ke: Miloš Bajlovski, Biljana Bogojević, Jelena Kručičanin
(profesori i profesorke Treće beogradske gimnazije)

Stručni saradnici/ce i konsultanti/kinje: Rena Jeremić Raedle, Nenad Lajbenšperger, Ilija Malović, Ana Panić, Katarina Pejović, Tamara Petrović- Trifunović, Dubravka Stojanović, Marijana Stojčić, Aleksandar Todosijević

Posebnu zahvalnost dugujemo Veselinki Kastratović Ristić, Sari Sopić i Muzeju istorije Jugoslavije; Branki Džidić i Jevrejskom istorijskom muzeju u Beogradu, Darku Ćiriću i Muzeju grada Beograda, Ivanu Ivanjiju, Centru za nenasilnu komunikaciju
i organizaciji Bibija.


O PROJEKTU:

Produkcija Nevidljivi spomenici deo je projekta Dvostruki teret: učenje o nacionalsocijalizmu i Holokaustu u Evropi iniciranog od strane Goethe Instituta iz Zagreba, Hrvatska. Projekat je namenjen učenicima i učenicama gimnazija iz Srbije, Bosne i Hercegovine, Hrvatske i Mađarske, a njegova osnovna ideja temelji se na zadatku da kroz učenje o nacionalsocijalizmu i Holokaustu, te posete spomen-područjima, muzejima i arhivima, uz podršku umetnika i kulturnih pedagoga, učenici i učenice izrade umetnička dela inspirisana istraživanjem.

Dvostruki teret je program podržan od strane Evropske Unije (program: „Evropa za građane“, aktivnost 4: Aktivno evropsko sećanje).

Službeni partneri projekta Dvostruki teret su: Documenta – Centar za suočavanje s prošlošću (Zagreb), Forum za primenjenu istoriju (Beograd), Festival suvremenog židovskog filma (Zagreb), Historijski muzej Bosne i Hercegovine (Sarajevo), zaklada „Stiftung Gedenkstätten Buchenwald und Mittelbau-Dora“ (Vajmar). Sudeluju sledeće škole: Srednja škola „Ban Josip Jelačić“ iz Zaprešića, Gimnazija „Obala“ iz Sarajeva, Gimnazija „Fran Galović“ iz Koprivnice, Gimnazija „Lovaši Laslo“ iz Vesprema i Treća beogradska gimnazija.

O PARTNERIMA:

GOETHE-INSTITUT je kulturna ustanova Savezne Republike Nemačke koja deluje širom sveta, potpomažući učenje nemačkog jezika u inostranstvu i negujući međunarodnu kulturnu saradnju. Uz to, Goethe- Institut daje opširnu sliku Nemačke putem informacija o kulturnom, društvenom i političkom životu. Mreža Goethe-Instituta, Goethe-Centara, kulturnih društava, čitaonica i centara za ispite i učenje jezika,  više od pedeset godina preuzima središnje zadatke spoljne kulturne i obrazovne politike Savezne Republike Nemačke. www.goethe.de/zagreb
Voditeljka projekta: Katrin Ostwald-Richter
Koordinatorka projekta: Petra Vidović

BITEF teatar je avangardno pozorište smešteno u živopisan prostor rekonstruisane  evangelističke crkve, u središtu Beograda. Još od osnivanja 1989. godine, ideja Bitef teatra bila je širenje uticaja Bitef festivala, otkrivanje novih pozorišnih  tendencija, kao i pružanje prostora umetnicima i grupama čiji rad predstavlja iskorak iz tradicionalnih i utvrđenih granica scenskog izraza. To je pozorište  umetnika – istraživača, pozorište eksperimenta, pozorište koje stvara kulturu ne skrivajući se iza dominantnih kulturnih modela. Bitef je škola mišljenja i izraza. www.bitef.rs

TREĆA BEOGRADSKA GIMNAZIJA osnovana je 1859. i jedna je od najstarijih u Srbiji. U njoj je sproveden projekat dvojezične nastave, što znači da neki razredi slušaju sve predmete ne samo na srpskom nego i na francuskom i italijanskom jeziku. Gimnazija blisko sarađuje sa školama iz Francuske i Italije, budući da dvojezični razredi jednom godišnje odlaze na studijska putovanja. Zbog svoje arhitektonske i istorijske vrednosti, zgrada Treće beogradske gimnazije 1964.  proglašena je spomenikom kulture. Ovu gimnaziju pohađao je znameniti srpski pisac Borislav Pekić, zbog čega škola dodeljuje književnu nagradu koja nosi njegovo ime. www.trecagimnazija.edu.rs

FORUM ZA PRIMENJENU ISTORIJU (FPI) je udruženje osnovano 2013. godine i predstavlja platformu za produkciju znanja i javnu medijaciju istorije. Njegov cilj je da podstiče istorijsko učenje i javni diskurs o kontroverznim, prećutkivanim ili potisnutim događajima u istoriji i da na taj način omogući svim članovima društva da aktivno učestvuju u stvaranju jedne „istorije odozdo”. Svojim aktivnostima podržava istraživanje i kritičku diskusiju o istorijskim događajima i idejama, i obrazuje o društvenom i političkom potencijalu sećanja i istoriografije. Na ovaj način istorija postaje praktično sredstvo za menjanje društvene realnosti i može se koristiti – na kritičan način – u borbi za emancipaciju i socijalnu transformaciju. www.fpi.rs www.starosajmiste.info

Projekat Goethe-Instituta Kroatien. Realizovano sredstvima Europske unije.

]]>
Tribina Španski borci i kriza jugoslovenskog društva http://www.starosajmiste.info/blog/tribina-spanski-borci-i-kriza-jugoslovenskog-drustva/ Tue, 18 Nov 2014 13:52:14 +0000 http://www.starosajmiste.info/blog/?p=3492 U sredu 19. novembra u 19 časova u Domu omladine Beograda održaće se tribina "Španski borci i kriza jugoslovenskog društva", kojom se obeležava trideset godina od Sarajevske skupštine i pisma Španskih boraca. Na tribini će govoriti i Nenad Lajbenšperger iz Foruma za primenjenu istoriju. Continue reading ]]> 1521434_10152818878303363_7851214771121484305_nU sredu 19. novembra u 19 časova u Domu omladine Beograda održaće se tribina “Španski borci i kriza jugoslovenskog društva”, kojom se obeležava trideset godina od Sarajevske skupštine i pisma Španskih boraca. Sa Skupštine Udruženja španskih boraca održane u Sarajevu 22. i 23. oktobra 1984. godine, upućeno je pismo Centralnom komitetu Saveza komunista Jugoslavije u kom su izneta zapažanja o tadašnjem jugoslovenskom društvu i njegovom socijalističkom putu.  Pismo je izazvalo određene reakcije CK SKJ i javnosti. Na tribini govore Latinka Perović, Milivoj Bešlin, Nenad Lajbenšperger i drugi.

]]> Dvostruki teret obeležava Međunarodni dan borbe protiv fašizma i antisemitizma http://www.starosajmiste.info/blog/dvostruki-teret-obelezava-medunarodni-dan-borbe-protiv-fasizma-i-antisemitizma/ Sat, 08 Nov 2014 17:49:48 +0000 http://www.starosajmiste.info/blog/?p=3478 DSCN9772Povodom 9. novembra, Međunarodnog dana borbe protiv fašizma i antisemitizma, učesnici projekta Dvostruki teret gostovaće sutra u jutarnjem programu RTS. Učenici Treće beogradske gimnazije zajedno sa svojom profesorkom predstaviće trenutne aktivnosti na projektu i govoriće o utiscima sa dosadašnjih radionica i predavanja kojima su prisustvovali, kao i radu na predstavi koju pripremaju sa Jelenom i Minjom Bogavac u Bitef teatru. Continue reading ]]> Povodom 9. novembra, Međunarodnog dana borbe protiv fašizma i antisemitizma, učesnici projekta Dvostruki teret gostovaće sutra između 7:30 i 8:30 u jutarnjem programu RTS.

DSCN9725

Učenici Treće beogradske gimnazije zajedno sa svojom profesorkom Jelenom Kručičanin predstaviće trenutne aktivnosti na projektu, govoriće o utiscima sa dosadašnjih radionica i predavanja kojima su prisustvovali, kao i o radu na predstavi koju pripremaju sa Jelenom i Minjom Bogavac u Bitef teatru.

DSCN9717

Kao što smo prethodno najavili, prošle nedelje održana je trodnevna radionica tokom koje su učenici i profesori Treće beogradske gimnazije zajedno sa članovima Foruma za primenjenu istoriju i drugim partnerima na projektu posetili Logor Staro sajmište, Muzej Banjičkog logora i Muzej istorije Jugoslavije.

DSCN9757

Na samim lokacijama istraživali su lokalnu istoriju u vreme Drugog svetskog rata i Holokausta, razgovarali sa žiteljima Starog sajmišta i zaposlenima u muzejima, a u Muzeju istorije Jugoslavije održane su radionice u kojima su učenici radili sa zanimljivom arhivskom građom iz vremena Drugog svetskog rata.

DSCN9772

U isto vreme, otpočele su pozorišne radionice i zajednički rad na postdramskoj predstavi čija se premijera očekuje u proleće 2015. godine u Bitef teatru. Poslednjeg dana istoričarka Dubravka Stojanović učenicima je održala predavanje o okvirima predstavljanja Drugog svetskog rata u ovdašnjim udžbenicima istorije.

]]>
Radionice u Beogradu u okviru projekta Dvostruki teret http://www.starosajmiste.info/blog/radionice-dvostruki-teret/ Sat, 25 Oct 2014 00:51:16 +0000 http://www.starosajmiste.info/blog/?p=3464 U saradnji s BITEF-om i Forumom za primenjenu istoriju (FPI) od ponedeljka 27.10. do srede 29.10. učenici Treće beogradske gimnazije učestvovaće u intenzivnoj radionici u sklopu projekta Goethe-Instituta „Dvostruki teret – Učenje o nacionalsocijalizmu i holokaustu u Evropi“. Na radionici će istraživati lokalnu istoriju u vreme Drugog svetskog rata i Holokausta, potom će započeti pozorišni projekat uz mentorstvo dramaturga i kulturnih pedagoga. Continue reading ]]> U saradnji s BITEF-om i Forumom za primenjenu istoriju (FPI) od ponedeljka 27.10. do srede 29.10. učenici Treće beogradske gimnazije učestvovaće u intenzivnoj radionici u sklopu projekta Goethe-Instituta u Zagrebu „Dvostruki teret – Učenje o nacionalsocijalizmu i holokaustu u Evropi“. Na radionici će istraživati lokalnu istoriju u vreme Drugog svetskog rata i Holokausta, potom će započeti pozorišni projekat uz mentorstvo dramaturga i kulturnih pedagoga.

Posetiće Muzej Banjičkog logora, Muzej istorije Jugoslavije i Logor Staro sajmište za koji će sami pripremiti izlaganja.

Nakon inicijalne radionice, učenici će pod mentorstvom Jelene i Milene Bogavac, stručnjaka iz FPI-ja Renate Jeremić Rädle i Nenada Lajbenšpergera, te profesora Treće beogradske gimnazije Jelene Kručičanin, Biljane Bogojević i Miloša Bajlovskog krenuti u realizaciju dokumentarne postdramske predstave, čija se premijera očekuje u martu 2015. godine.

O istorijskom okviru Drugog svetskog rata, o krvnicima i žrtvama, kao i o suočavanju Srbije s prošlošću učenicima će predavanje održati profesorka s beogradskog Filozofskog fakulteta, dr. sc. Dubravka Stojanović.

Ova radionica jedna je od četiri radionica koje Goethe-Institut Kroatien organizuje tokom oktobra i novembra u partnerskim školama u Zaprešiću, Koprivnici i Sarajevu u sklopu EU projekta „Dvostruki teret – Učenje o nacionalsocijalizmu i Holokaustu u Evropi“. One su deo većeg projekta koji je započeo simpozijumom u Zagrebu u aprilu, a nastavio se stručnom posetom spomen-području Buchenwald. Projekat okuplja naučnike, stručnjake iz spomen-područja, dokumentacijskih centara, muzeja, te umetnike, pedagoge, nastavnike, a od ove jeseni i učenike. Cilj projekta je da se kroz vannnastavne aktivnosti približe učenicima istorijske činjenice, te da se tako podstaknu da uz pomoć umetnika i mentora ostvare umetničke projekte vezane uz teme Holokausta i nacionalsocijalizma.

]]>
Milovan Pisari: Beograde, digni zvezdu na svoj steg! http://www.starosajmiste.info/blog/milovan-pisari-beograde-digni-zvezdu-na-svoj-steg/ Mon, 20 Oct 2014 12:16:53 +0000 http://www.starosajmiste.info/blog/?p=3450 Na današnji dan, pre 70 godina, Beograd je oslobođen od fašističkih okupatora i njihovih pomagača. Ta vojna pobeda koju su iznele Narodno oslobodilačka vojska Jugoslavije i Crvena armija značila je i početak građenja novog društva sa emancipacijskom politikom prevazilaženja klasnih razlika. Ponovno uspostavljanje kapitalističkog sistema dovodi do revizije značenja ove pobede kao i do negiranja njenih političkih i ideoloških učinaka. Continue reading ]]> Prenosimo tekst Milovana Pisarija, člana Foruma za primenjenu istoriju, objavljen na Mašini , internet portalu za proizvodnju društvene kritike,  povodom 70. godišinjice oslobođenja Beograda:

KURS, mural “20. oktobar”

Na današnji dan, pre 70 godina, Beograd je oslobođen od fašističkih okupatora i njihovih pomagača. Ta vojna pobeda koju su iznele Narodno oslobodilačka vojska Jugoslavije i Crvena armija značila je i početak građenja novog društva sa emancipacijskom politikom prevazilaženja klasnih razlika. Ponovno uspostavljanje kapitalističkog sistema dovodi do revizije značenja ove pobede kao i do negiranja njenih političkih i ideoloških učinaka.

Stigli smo do sedamdesete godišnjice oslobođenja glavnog grada nekadašnje Jugoslavije. Na ove dane 1944. godine, borci Prve proleterske divizije su, po naredbi Vrhovnog štaba, predvodili proboj kroz utvrđene nemačke i kvislinške položaje. Ušli su u grad iz pravca Banjice, nastavili prema Autokomandi i Slaviji, sve do Terazija i Bulevara. Osim njih, Šesta lička divizija je s Topčidera krenula ka Mostaru i Sarajevskom ulicom stigla do Nemanjine i kasnije do Savamale. Uz Dunav, s Karaburme prema Dorćolu, delovala je Peta krajiška divizija. Oko Čukarice i Žarkova, pa sve do Avale, borile su se divizije koje su između ostalog zaustavile jednu veliku nemačku jedinicu koja je pokušavala da se probije i spoji s vojnicima u gradu. Uz borce Narodne oslobodilačke vojske Jugoslavije (NOVJ), bili su tu i crvenoarmejci, grupisani u oklopne, artiljerijske, manje pešadijske i vazduhoplovne jedinice. Borba za oslobođenje Beograda trajala je nedelju dana, od 14. do 20. oktobra. Toga dana, umesto nacističkih simbola, nad gradom su se zavijorile crvene i jugoslovenske zastave. Potera za neprijateljem nastavila se sledećih šest i po meseci, do konačne kapitulacije poslednjih fašističkih snaga u Jugoslaviji. U bici za Beograd učestvovalo je oko 40.000 boraca NOVJ-a i oko 25.000 crvenoarmejaca. Poginulo je 2.953 pripadnika NOVJ-a i 976 pripadnika Crvene armije. U redovima NOVJ-a bilo je i mnogo ljudi iz Srbije koji su se u nedeljama pre toga dobrovoljno priključili borbi. Osim toga, mnogi Beograđani su se priključili tokom uličnih borbi pomažući kako su umeli i mogli. Kako podseća Milan Radanović, jedan od retkih istoričara koji se beskompromisno zalaže za antifašizam, a pri tom ne gubi iz vida nužnost kritičkog gledanja na prošlost, nakon oslobođenja Beograda „postalo je očigledno da je moguće očekivati skorašnji poraz nemačkog okupatora i njegovih saradnika na jugoslovenskom tlu“.

Tokom postojanja socijalističke Jugoslavije, oslobođenje Beograda bilo je jedan od onih važnih datuma koji su se uvek obeležavali. Tim povodom je pre dvadeset devet godina poslednji put organizovana vojna parada. Sve komemoracije su i dalje imale jasan politički značaj. Pored Titovih slika, vijorile su se ponosno jugoslovenske zastave s petokrakom i zastave jedinica NOVJ-a. Bila je to demonstracija sile jednog političkog sistema koji je nastao iz antifašističke borbe, upravo kao što je Jugoslovenska narodna armija nastala iz onih partizanskih odreda koji su u julu 1941. krenuli u borbu protiv nacista, fašista i njihovih saradnika. Iznad svih bila je Komunistička partija Jugoslavije, koja je uspela ne samo da potuče neprijatelja i okupatora, nego i da uspostavi novi društveni, ekonomski i politički poredak. Jer borba za oslobođenje je značila i to: stvaranje uslova za revoluciju i uspostavljanje društva bez klasnih razlika, kao prevazilaženje kapitalizma.

Do pre nekoliko nedelja je mogućnost da se oslobođenje slavi nizom manifestacija uključujući i vojnu paradu izgledala kao naučna fantastika. Niko ne bi poverovao da je mogu organizovati oni koji su skoro dvadeset godina veličali najgore četničke zločince i agresivni nacionalizam koji je, između ostalog, doveo do masovnih stradanja u celoj bivšoj Jugoslaviji. Ipak, desilo se. Predsednik Nikolić je uspeo da u svom konfuznom govoru, s gotovo bolnom grimasom, pomene partizane i crvenoarmejce kao oslobodioce.

U teškom pokušaju da događaj ispune nekakvim sadržajem, organizatori su rešenje pronašli u povezivanju Prvog i Drugog svetskog rata, sve u ime srpstva: od Cera do Sremskog fronta, od Stepe Stepanovića do Koče Popovića, uvek se srpska vojska hrabro borila protiv onih koji su neprekidno manevrisali kako bi uništili Srbiju i srpski narod. Trebalo je da ih Putin podseti da su Beograd oslobodili Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije i Crvena armija, da su u pitanju bili Jugoslavija i Sovjetski savez, ne Srbija i Rusija.

Postojao je, dakle, pokušaj da se komunistički i jugoslovenski politički značaj ovog događaja sagleda sa stanovišta današnjeg nacionalnog pristupa istoriji i sećanju, to jest da se istorija falsifikuje i oslobođenje Beograda pripiše Srbiji, a ne Jugoslaviji. Bio je to tragikomičan pokušaj da se barem za trenutak prevaziđe ono što su demokrate radile tokom svoje vladavine, pretvarajući četnike od saradnika okupatora i zločinaca u antifašiste svetskog ranga: jer bilo bi previše u očima prijatelja Putina, ali i Evrope, pokazati četnike i kao oslobodioce Beograda, dok je s druge strane bilo jasno da se u duhu dvadesetogodišnjeg dubokog antikomunizma ne mogu pomenuti Jugoslavija i Komunistička partija.

Organizovanje niza manifestacija, kao što su izložbe, filmske projekcije, a naročito vojne parade, koje se naizgled dramatično kose s ranijim inicijativama za veličanje četničkog pokreta i osuđivanje komunizma, u funkciji je dolaska ruskih prijatelja i potpisivanja raznih ugovora o saradnji pre svega ekonomskog karaktera. Vojna parada trebalo je da posluži kao svečana večera, desert koji se nudi uvaženom gostu posle značajnog političkog sastanka. S druge strane, trebalo je da pokaže glasačima vladajuće koalicije da je vojska Srbije povratila ponos, dostojanstvo i snagu.

Antifašistička borba, koju je u Jugoslaviji vodila isključivo Komunistička partija, odavno je ispražnjena od svog izvornog političkog značaja i pretvorena u nacionalno veličanje imaginarne prošlosti, one u kojoj su se srpski patrioti borili protiv nacizma i fašizma; sada je, međutim, napravljen korak dalje jer je ostvarena potpuna depolitizacija same antifašističke borbe, koja je svedena na prazne istorijske trenutke lišene bilo kakvog obeležja. Svi su zbunjeni, naročito istoričari desnog opredeljenja, ali je sve veoma logično. Na vlasti su tehnokrati, novopečeni sledbenici neoliberalne doktrine koji su u ime kapitala shvatili da je prošlost bez političke konotacije mnogo profitabilnija nego jasno opredeljena pozicija. Shvatili su da se može iskoristiti u važnim prilikama, kakva je poseta jednog od najvažnijih svetskih nosilaca ekonomske moći, a i da se u slučaju potrebe može prilagoditi bilo kakvom drugom gostu. Tako će biti i ubuduće: ukoliko sledeće godine u Beograd ne bude doleteo neki moćnik svetske ekonomije kojem je obeležavanje oslobođenja važno, onda neće ni biti proslave. Prisustvo nekolicine boraca na tribini tokom vojne parade, pored patrijarha, visokih predstavnika Vojske Srbije i pokislih članova sadašnje vlade, samo je folklorno pojavljivanje statista s ordenjem. Umesto da odbije učešće u takvoj predstavi, SUBNOR se odmah svim snagama stavio na stranu organizatora: ništa čudno, uzimajući u obzir njegovo delovanje u skorijoj prošlosti.

Antifašizam u današnjoj Srbiji nije ništa drugo nego lutajući pojam koji vladajuće političke klase ne mogu i neće da fiksiraju. A to je, usled antikomunističke histerije koja već više od dvadeset godina vlada u ovoj, kao i u mnogim drugim evropskim zemljama, jednostavno nemoguće: jer nacionalno viđenje prošlosti ne može da razreši problem koji predstavljaju narodnooslobodilački i komunistički pokret, čiji su se borci borili za Jugoslaviju i za komunizam, protiv fašizma, ali i protiv kapitalizma. Zato je predstava u čast Putinovog dolaska nebulozno koncipirana, zato obuhvata i Prvi i Drugi svetski rat, zato su jugoslovenske zastave i zastave jedinica Narodnooslobodilačke vojske ostale zgužvane između srpskih zastava iz Prvog svetskog rata i zastava današnje Republike Srbije.

U tom smislu, onaj ko misli da ovogodišnje obeležavanje oslobođenja Beograda predstavlja neku vrstu preokreta u službenoj politici sećanja države Srbije – greši. Ono je zapravo još jedna potvrda nacionalizacije prošlosti pokrenute raspadom socijalističke Jugoslavije, a koja se utvrdila tokom poslednjih deset godina. Njena osnovna crta jeste pokušaj da se ispiše jedna jedina istorijska istina koja povezuje sve događaje od nastanka Kraljevine Srbije, preko oslobodilačkih balkanskih ratova i Prvog svetskog rata, Drugog svetskog rata, u kojem su četnici bili glavni antifašisti (i antikomunisti), sve do ratova devedesetih, u kojima se uloga Srbije i srpskog naroda uvek predstavlja u duhu viktimizacije i nužno odbrambeno. Cilj je ‒ kao što je odavno jasno između ostalog i zahvaljujući medijskom angažmanu (najbolji primer je serija „Ravna gora“) ‒ pronalaženje puta u istoriji koji može da objedini sve vrednosti tipične za jednu savremenu evropsku državu: antifašizam i antikomunizam, to jest antitotalitarizam, i večita borba za nacionalni interes i kapitalistički poredak.

Ovakvo građenje nove istorije i nove politike sećanja rezultat je neoliberalnog političkog konteksta u kojem se nalazimo. Nemoguće ga je promeniti ukoliko se i sam politički kontekst ne promeni. Naime, ako želimo da proslavimo oslobođenje Beograda ili pobedu nad fašizmom, moramo da istaknemo zastave Komunističke partije Jugoslavije, Prve proleterske brigade i Jugoslavije. Drugačije to nije moguće.

]]>
Predstavljanje knjige “Oslobođenje. Beograd, oktobar 1944.” Milana Radanovića http://www.starosajmiste.info/blog/predstavljanjeknjigeoslobodjenje/ Wed, 15 Oct 2014 10:25:56 +0000 http://www.starosajmiste.info/blog/?p=3445 U ponedeljak, 20. oktobra 2014. godine u 17h u Kulturnom centru Beograda biće predstavljena knjiga Oslobođenje. Beograd, oktobar 1944. autora Milana Radanovića u izdanju Fondacije Roza Luksemburg. Knjiga govori o istorijskom značaju oslobađanja Beograda i poraza snaga nemačkog okupatora i kolaboracionista u Srbiji u jesen 1944. Continue reading ]]> U ponedeljak, 20. oktobra 2014. godine u 17h u Kulturnom centru Beograda biće predstavljena knjiga Oslobođenje. Beograd, oktobar 1944. autora Milana Radanovića u izdanju Fondacije Roza Luksemburg. Knjiga govori o istorijskom značaju oslobađanja Beograda i poraza snaga nemačkog okupatora i kolaboracionista u Srbiji u jesen 1944. Ukazano je na vojno-strateški značaj prodora Crvene armije na Balkan i u srednje Podunavlje kao i na značaj oslobođenja Beograda u kontekstu prerastanja Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije iz gerilske vojske u modernu oružanu silu sposobnu da izvodi krupne vojne operacije.

U knjizi su detaljno rekonstruisane ulične borbe u Beogradu, 14-20. oktobra 1944, uključujući mnoge detalje koji nisu bili dovoljno prepoznati u nekim prethodnim publikacijama na ovu temu.

U ovoj publikaciji govori se i o događajima koji su usledili nakon oslobođenja Beograda koje revizionistička istoriografija imenuje zločinima oslobodilaca. Navedeni su primeri licitiranja višestruko uveličanim brojkama stradalih nakon oslobođenja, pri čemu se argumentovano osporavaju dosadašnje procene stradalih i iznose podaci koji osporavaju stereotip o strukturi stradalih, kao što se osporava viktimizacija stradalih saradnika okupatora.

Učestvuju Olga Manojlović-Pintar, Đorđe Balmazović i autor.

Moderator je Krunoslav Stojaković.

 

]]>